Azərbaycanda İslam bankçılığı məhsullarının tətbiqi banklar üçün yeni gəlir mənbələri açacaq və maliyyə sektoruna innovativ yanaşma gətirəcək. “Moody’s” agentliyinin məlumatına görə, bu təşəbbüs 2026-cı ildən ölkədə reallaşacaq.
Agentliyin açıqlamasında bildirilir ki, Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB, reytinqi Baa3, proqnoz “müsbət”) İslam bankçılığı xidmətlərinin tətbiqini elan edib və hazırda müvafiq dövlət qurumları bu sahənin inkişafı üçün əlavə normativ tədbirlər üzərində işləyir. Bu çərçivədə Mülki Məcəlləyə, Banklar haqqında Qanuna və Vergi Məcəlləsinə dəyişikliklər nəzərdə tutulur.
Əsas yeniliklərdən biri İslam maliyyə əməliyyatlarının əlavə dəyər vergisindən azad edilməsidir. Yeni normativ-hüquqi baza təsdiqləndikdən sonra ənənəvi banklar “İslam pəncərələri” vasitəsilə faizsiz məhsullar təqdim edə biləcəklər. Məqsəd bazarı şəriət normalarına uyğun məhsullarla tanış etmək və onların geniş tətbiqi üçün əsas yaratmaqdır. Mərkəzi Bank tətbiq prosesinə nəzarət edəcək və zərurət yarandıqda məhsul çeşidinin genişləndirilməsi üçün tənzimləmələri dəqiqləşdirəcək.
Analitiklərin fikrincə, “İslam pəncərələri” ölkədə banklara bazarın az əhatə olunan seqmentinə çıxış imkanı yaradacaq. Sukuk (İslam istiqrazları) buraxılışı üçün normativ baza formalaşdırılması isə banklara İslam maliyyə institutlarından vəsait cəlb etməyə, likvidliyi artırmağa və riskləri idarə etmək üçün yeni alətlər təqdim edəcək. Şəriət prinsiplərinə uyğun məhsullar həm də banklar üçün əlavə gəlir mənbəyi olacaq.
Hazırda Azərbaycanda tamamilə İslam prinsiplərinə uyğun fəaliyyət göstərən bank yoxdur, lakin ölkə əhalisinin 97 faizi İslam dininə etiqad edir ki, bu da potensial tələbin yüksək olduğunu göstərir. Analitiklər qeyd edirlər ki, tənzimləmə mexanizminin olmaması bu sektorun inkişafını tarixi olaraq ləngidib, lakin yüksək tələb fonunda əməliyyat və normativ çətinliklər yeni alətlərin tətbiqini müəyyən qədər səngidə bilər.
İslam bankçılığı faizsiz bankçılıq prinsiplərinə əsaslanır və risk-gəlir paylaşımına fokuslanır. Bu sistem dünyada sürətlə yayılır və illik inkişaf tempi 15–20 faiz təşkil edir, bu da onu ən dinamik bankçılıq növlərindən birinə çevirir.
Azərbaycanda isə bir sıra bank və mikromaliyyə təşkilatları “mürabaha” (öncədən müəyyən edilmiş qiymətə məhsul satışı), “mudaraba” (gəlir paylaşımı) və “icarə” (kirayə) kimi İslam bankçılığı məhsullarını təqdim edir. 2023-cü il statistikasına görə, ölkədə İslam bankçılığı məhsullarından istifadə edən fiziki və hüquqi şəxslərin sayı 15 mindən çoxdur və sahibkarların 20 faizi bizneslərini faizsiz kreditlərlə maliyyələşdirir. 2019–2023-cü illərdə isə bu sahəyə investisiyaların həcmi 25 milyon dollardan 50 milyon dollara çatıb.
Azərbaycan Mərkəzi Bankının təşəbbüsü ilə 2024-cü ildən İslam bankçılığına dair qanunvericilik bazası formalaşdırılır, suquqlar (İslam istiqrazları) və İslam sığortası (təkafül) bazarının inkişafı nəzərdə tutulur. Hazırda dünyanın 135-dən çox ölkəsində İslam maliyyə sistemi tətbiq olunur və qlobal İslam maliyyə aktivlərinin həcmi təxminən 4,5 trilyon dollar təşkil edir.
Beləliklə, İslam bankçılığı Azərbaycanda həm biznes, həm də cəmiyyət üçün yeni maliyyə imkanları yaradaraq gələcəkdə strateji bir platformaya çevrilməyə hazırlaşır.