Azərbaycanda valyuta bazarında son illərdə diqqətçəkən dəyişikliklər müşahidə olunur. Dolların əhali və biznes üçün əsas qoruyucu alət funksiyası zəifləyir, xarici valyuta təklifi artır, tələbat isə azalır.
Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) məlumatlarına görə, 2020-ci ildən bəri nağd valyuta bazarında ən zəif ticarət göstəricisi bu il qeydə alınıb. Son beş ildə dolların nağd alış-satış əməliyyatlarında orta məzənnə 1,7013 manatdan 1,6984 manata qədər geriləyib.
Ekspertlər hesab edirlər ki, bu dəyişiklik təkcə məzənnə fərqi deyil, həm də bazarda dolların əvvəlki psixoloji üstünlüyünü itirməsinin göstəricisidir.
Hazırda bazarda valyuta təklifi tələbi üstələyir. Bu isə həm əhalinin, həm də biznes strukturlarının əvvəlki illərlə müqayisədə dollar toplamağa daha az maraq göstərdiyini ortaya qoyur.
Əhali dollar satır, manat əmanətləri artır
AMB-nin sədri Taleh Kazımov bildirib ki, ilin ilk dörd ayında əhali banklara əvvəlki dövrlə müqayisədə əlavə 190 milyon ABŞ dolları satıb.
Müşahidə olunan tendensiya manat əmanətləri üzrə gəlirliliyin daha cəlbedici olması və uzun müddətdir qorunan sabit məzənnə ilə əlaqələndirilir. Nəticədə insanlar həm gündəlik xərclərini qarşılamaq, həm də daha yüksək gəlir əldə etmək məqsədilə dollar ehtiyatlarını manata çevirirlər.
Bu proses bank sistemində manat likvidliyinin artmasına səbəb olur.
Mərkəzi Bank bazardan dollar ala bilər
Valyuta bazarında yaranan yüksək təklif fonunda AMB artıq bazardan dollar alışını mümkün variant kimi nəzərdən keçirir.
Mərkəzi Bankın rəhbərliyi hesab edir ki, yaxın 2-3 ay ərzində mövcud vəziyyət ciddi şəkildə dəyişməyəcək. Bu səbəbdən bazardakı artıq valyuta təklifinin sterilizasiyası və ehtiyatların artırılması məqsədilə dollar alışları həyata keçirilə bilər.
AMB sədri qeyd edib ki, ilin ikinci yarısında iqtisadi aktivlik və valyutaya tələb artsa, hazırda alınacaq valyutanın yenidən bazara satılması da mümkündür.
Manatın möhkəmlənməsi müzakirə olunur
Valyuta bazarındakı yeni balans fonunda manatın möhkəmlənməsi ehtimalı da əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilib.
AMB məlumatına görə, manatın nominal effektiv məzənnəsi 2025-ci ilin dekabrı ilə müqayisədə 2026-cı ilin əvvəlində 4,6 % ucuzlaşıb və bu proses inflyasiyaya 1,6 faiz bəndi artırıcı təsir göstərib.
Lakin fevral-aprel aylarında dünya bazarında neft qiymətlərinin yüksəlməsi fonunda manatın nominal məzənnəsində yenidən möhkəmlənmə müşahidə olunub. Mərkəzi Bank bu tendensiyanın yay aylarında inflyasiyaya azaldıcı təsir göstərəcəyini gözləyir.
Dollarlaşma azalır
Hazırda bank sektorunda xarici valyutada depozitlərin payı ümumi portfelin 28 %-ni təşkil edir. AMB bu göstəricini normal hesab edir və dollarlaşmanın 20 %-ə qədər enməsini də məqbul sayır.
Tənzimləyici qurum bildirir ki, bankların xarici valyutada kredit vermə imkanlarının məhdud olması səbəbindən dollar resurslarının həddindən artıq artması iqtisadi baxımdan səmərəli deyil.
Mərkəzi Bank mövcud prosesi həm maliyyə sabitliyi, həm də milli valyutaya etimad baxımından müsbət tendensiya kimi qiymətləndirir.
Ekspertlərin fikrincə, bazarda artıq yeni psixologiya formalaşır. Əvvəllər üstünlük dollar toplamağa verilirdisə, indi əhali daha çox dollar satmağa və manat aktivlərinə üstünlük verməyə başlayıb.