Yaxın Şərqdə alovlanan İran-İsrail müharibəsi neftin qiymətini 100 dollar həddinə çatdırarkən, iqtisadçılar həyəcan təbili çalır: Dünya iqtisadiyyatı son 50 ilin ən ağır enerji böhranlarından birini yaşaya bilər. Bəs tarix bizə nə deyir? Neftin 100 dolları aşması əvvəllər hansı fəlakətlərə yol açmışdı?
Tarixin “Qara Səhifələri”: Böyük Neft Şokları
1. 1973-cü il: Yanacaq Növbələri və İflaslar OPEK-in Qərbə tətbiq etdiyi embarqo nəticəsində neftin qiyməti cəmi bir neçə aya 4 dəfə artdı. Nəticədə ABŞ və Avropada yanacaqdoldurma məntəqələrində kilometrlərlə növbələr yarandı, sənaye nəhəngləri iflas etdi.
2. 1979-cu il: İran İnqilabı və Tədarükün Kəsilməsi İrandakı daxili sarsıntılar qlobal neft ixracını dayandırdı. Qiymətlər ikiqat bahalaşdı və dünya iqtisadiyyatı illərlə davam edən ağır tənəzzülə (resessiya) sürükləndi.
3. 2008-ci il: Tarixi Rekord – 147 Dollar! Qlobal maliyyə böhranı ərəfəsində neftin bir bareli rekord həddə – 147 dollara çatdı. Bu, aviasiya və avtomobil sənayesini demək olar ki, iflic etdi, hər şeyin qiyməti astronomik həddə yüksəldi.
Bu gün nə baş verir?
İndi isə dünya “Beşinci Neft Şoku” ilə üz-üzədir. İsrailin İranın enerji infrastrukturuna zərbələri və Hürmüz boğazının bağlanma riski tədarük zəncirini qırıb.Bu arada Goldman Sachs, Morgan Stanley və IEA (Beynəlxalq Enerji Agentliyi) analitikləri kimi maliyə və enerji nəhəngləri qarşıdakı aylar üçün bir neçə kritik ssenari açıqlayıblar.
3 Əsas Ssenari: Proqnozlar nə deyir?
1. “Pessimist” Ssenari: 130-150 dollar Əgər Hürmüz boğazı 1 aydan çox bağlı qalsa və körfəz ölkələrinin (Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ) infrastrukturuna zərər dəysə, neftin qiyməti 150 dollara qədər yüksələ bilər. Bu, tarixin ən yüksək qiymət rekordu deməkdir.
2. “Stabil” Ssenari: 90-110 dollar ABŞ və digər ölkələr strateji neft ehtiyatlarını (SPR) bazara çıxarsa, qiymətlər 90-110 dollar aralığında sabitləşə bilər. Lakin bu, hələ də qlobal inflyasiyanın yüksək qalması üçün kifayətdir.
3. “Nikbin” Ssenari: 70-80 dollar Münaqişə qısa müddətdə (2-3 həftə) dayandırılsa və boğaz açılsa, “geosiyasi risk mükafatı” bazardan çəkiləcək və qiymətlər sürətlə 70 dollara doğru enəcək.
IEA-dan Xəbərdarlıq: “Tədarük İflic Ola Bilər”
Beynəlxalq Enerji Agentliyi (IEA) qeyd edir ki, hazırda dünyada neft tədarükü gündəlik 8 milyon barel azalıb. Bu boşluğu doldurmaq üçün ehtiyatlar kifayət etməyə bilər. Xüsusilə Avropa və Asiya bazarlarında yanacaq qıtlığı riski yaranıb.
“Qara Qızıl” Bahalaşanda Kimlər Qazanır?
Proqnozlarda qeyd olunur ki, körfəzdəki blokada fonunda Rusiya və Qazaxıstan nefti alternativ marşrutlarla daha baha sataraq əsas benefisiarlara çevrilə bilər.