Azərbaycana Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (Orta Dəhliz) çərçivəsində marşrut iştirakçı ölkələri arasında logistik proseslərin rəqəmsal inteqrasiyasını təmin edəcək süni intellekt sahəsində əməkdaşlıq mexanizminin (MC-AICM) yaradılması təklif edilib.
Təşəbbüslə Özbəkistanın sabiq xarici işlər naziri Vladimir Norov çıxış edib. O bildirib ki, Azərbaycan artıq Orta Dəhlizin geoiqtisadi inteqratoruna çevrilib və regional süni intellekt habının yaradılması növbəti məntiqi addım ola bilər.
Norovun sözlərinə görə, Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyəti təkcə yeni dəmir yolları və limanların tikintisi ilə deyil, həm də rəqəmsallaşma səviyyəsi ilə müəyyən ediləcək. O vurğulayıb ki, real vaxt rejimində yük izlənməsi, məlumatların uyğunlaşdırılması, prediktiv logistika və süni intellekt əsaslı risk təhlili sistemləri marşrutun qlobal rəqabətədavamlılığında həlledici rol oynayacaq.
Sabiq nazir qeyd edib ki, Azərbaycan artıq rəqəmsal transformasiyanın praktik nəticələrini nümayiş etdirir. Belə ki, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı (Ələt) konteyner daşımalarının həcmi 2025-ci ildə rəqəmsal iş proseslərinin tətbiqi sayəsində 40 % artıb. Həmçinin Azərbaycan Dəmir Yolları intellektual planlaşdırma alətləri hesabına Çin–Avropa marşrutu üzrə konteyner qatarlarının hərəkətini 34 % artırıb.
Təklif olunan mexanizmin əsas funksiyaları
MC-AICM çərçivəsində aşağıdakı istiqamətlər nəzərdə tutulur:
-
Gəmilərin gəlişi, qatarların hərəkəti, Xəzərdə hava şəraiti və liman yüklənməsinin birgə proqnozlaşdırılması üçün süni intellekt əsaslı prediktiv logistika platforması;
-
Vahid rəqəmsal gömrük sistemi və süni intellektlə risk qiymətləndirilməsi;
-
Əsas liman və terminallar – Ələt, Aktau, Kurık və Poti üzrə “rəqəmsal əkiz”lərin hazırlanması;
-
Transsərhəd məlumat idarəetmə sistemi və vahid kibertəhlükəsizlik standartları;
-
Bakıda süni intellekt üzrə İnnovasiya və Təlim Mərkəzinin yaradılması.
Norovun fikrincə, mexanizmin qərargahının Azərbaycanda yerləşdirilməsi ölkənin Avrasiya nəqliyyat marşrutunda əlaqələndirici roluna və Ələt limanında müasir rəqəmsal logistika zonasının mövcudluğuna əsaslanır.
Artım göstəriciləri və hədəflər
2024-cü ildə Transxəzər marşrutu üzrə yükdaşımalar 62 % artaraq 4,5 milyon tona çatıb. 2025-ci ildə bu göstəricinin 5,2 milyon ton olacağı gözlənilir.
Şərq–Qərb istiqamətində 2025-ci ildə 392 blok-qatar qəbul edilib ki, bu da əvvəlki ilin göstəricisini 37 % üstələyib. Eyni zamanda, 2025-ci ildə Bakı Limanında konteyner dövriyyəsi rekord səviyyəyə çataraq 100 min TEU-nu keçib.
2027-ci ilə qədər Orta Dəhlizin ötürücülük qabiliyyətinin illik 10 milyon tona, 2030-cu il üçün isə 11,4 milyon tona çatdırılması hədəflənir. Bu isə Azərbaycanın tranzit potensialının daha da güclənməsinə və yeni investisiyaların cəlb olunmasına şərait yaradacaq.
