Son illərdə ekoloji davamlılıq təkcə alimlərin və ekoloji fəalların deyil, həm də bankların, investorların və dövlətlərin prioritetinə çevrilib. Bu dəyişimin əsas maliyyə alətlərindən biri isə “yaşıl kreditlər”dir – yəni ətraf mühitə müsbət təsir göstərən, karbon emissiyasını azaldan və enerji səmərəliliyini artıran layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün nəzərdə tutulan kreditlər.
Yaşıl kreditlərin tətbiq sahəsi olduqca genişdir: bərpa olunan enerji (günəş, külək, hidro və biokütlə), enerji qənaətli texnologiyalar, istilik izolyasiyası, elektrik nəqliyyatı, tullantıların idarə olunması və təkrar emal layihələri bu kateqoriyaya daxildir. Bu layihələr nəticəsində daha təmiz hava, azalan istixana qazları və enerji qənaəti əldə olunur.
Bu cür kreditlər üçün müraciət edənlər layihələrinin ekoloji təsirini konkret göstəricilərlə sübut etməlidirlər. Bank və ya maliyyə qurumu layihənin karbon emissiyasını nə qədər azaltdığını, iqtisadi və sosial faydasını qiymətləndirir. Bu şəffaflıq həm maliyyə risklərinin azaldılmasına, həm də investisiyanın məqsədəuyğunluğunun təsdiqlənməsinə xidmət edir.
Yaşıl kreditlərin üstünlükləri
Bu kreditlər adətən daha aşağı faiz dərəcələri ilə təqdim olunur, dövlət və beynəlxalq qurumların subsidiyaları, texniki və məsləhət dəstəyi ilə müşayiət edilir. Nəticədə həm ətraf mühitin qorunması, həm də iqtisadi qənaət eyni anda təmin olunur. Enerji səmərəli binalar, məsələn, uzunmüddətli perspektivdə əməliyyat xərclərini xeyli azaldır.
1980-ci illərdə ABŞ-da bankların ekoloji məsuliyyətə görə cərimələnməsi bu sahədə dönüş nöqtəsi sayılır. O vaxtdan bəri banklar yalnız gəlirə deyil, həm də fəaliyyətlərinin ekoloji və sosial təsirinə görə qiymətləndirilir. “Ökobank” və “South Shore” kimi ilk yaşıl banklar bu yanaşmanın uğurlu nümunələri olub — onlar ekologiyanı və sosial məsuliyyəti əsas prioritetlərə çevirərək, yerli icmaların rifahına və təbii resursların qorunmasına töhfə veriblər.
Azərbaycan təcrübəsi və Yaşıl Taksonomiya
Azərbaycanda da yaşıl kreditlərə maraq getdikcə artır. Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) təşəbbüsü ilə hazırlanmış Yaşıl Taksonomiya bu istiqamətdə mühüm addımdır. Sənəd iqtisadi sektorlar üzrə “yaşıl” fəaliyyət növlərini və onların texniki meyarlarını müəyyən edir. Bu, maliyyə bazarında şəffaflığı və standartlaşdırmanı artıraraq, bankların və investorların yaşıl layihələri daha düzgün qiymətləndirməsinə imkan yaradır.
Rəqəmlər də bu sahənin dinamik inkişafını göstərir. Bu ilin birinci yarısında Azərbaycan bankları tərəfindən 12 756 yaşıl kredit verilib. Onlardan:
-
12 285-i (91 milyon manat) heyvandarlıq və akvakultura sahəsinə,
-
284-ü (112,1 milyon manat) yaşıl nəqliyyata,
-
89-u (37,5 milyon manat) enerji səmərəliliyinə,
-
5-i (18,6 milyon manat) bərpa olunan enerjiyə,
-
31-i (14,6 milyon manat) suyun dayanıqlı idarə olunmasına,
-
4-ü (1,2 milyon manat) çirklənmənin qarşısının alınmasına,
-
58-i (14,7 milyon manat) dairəvi iqtisadiyyat və tullantıların idarə olunmasına yönəlib.
Bu göstəricilər yaşıl maliyyənin real iqtisadiyyata daxil olduğunu göstərsə də, sektorlar üzrə balansın tam formalaşmadığını da ortaya qoyur. Əsas resurslar hələlik heyvandarlıq və akvakultura sahəsinə yönəldilib, halbuki bərpa olunan enerji və enerji səmərəliliyi kimi sahələr uzunmüddətli iqlim faydası baxımından daha strateji əhəmiyyət daşıyır.
Qlobal təcrübə və növbəti addımlar
Dünya təcrübəsi göstərir ki, yaşıl maliyyələşmənin uğurlu olması üçün yalnız kredit mexanizmi kifayət deyil. Paralel olaraq vergi güzəştləri, dövlət təşviqləri, texniki dəstək və layihələrin şəffaf monitorinq sistemi də vacibdir. Avropa İttifaqı, ABŞ, Çin və Yaponiya kimi ölkələr bu model sayəsində yaşıl investisiyalarını sürətlə artırıblar.
Uğurlu yaşıl transformasiya üçün əsas amillər bunlardır: peşəkar layihə idarəçiliyi, şəffaf hesabatlılıq, nəticələrin ölçülməsi və cəmiyyətin maarifləndirilməsi. Kredit xətlərinin açılması başlanğıcdır, lakin bu kreditlərin real və ölçüləbilən ekoloji təsir yaratması əsas məqsəd olmalıdır.
Nəticə
Yaşıl kreditlər yalnız maliyyə aləti deyil, həm də gələcəyə yönəlmiş sosial və ekoloji investisiyadır. Azərbaycanda Yaşıl Taksonomiyanın təsdiqlənməsi və bu sahəyə artan maraq ölkənin yaşıl iqtisadiyyata keçidinin başlanğıc mərhələsini formalaşdırır. AMB-nin 2024-cü il 7 noyabr tarixində təsdiqlədiyi bu sənəd Dünya Bankı ekspertlərinin dəstəyi ilə hazırlanıb və yaşıl maliyyə ekosisteminin inkişafı üçün əsas baza yaradır.
Növbəti mərhələdə bu konsepsiyanın real siyasətlərə, institusional mexanizmlərə və genişmiqyaslı layihələrə çevrilməsi hədəflənir. Çünki yaşıl kreditlər sadəcə maliyyə deyil — təmiz enerji, dayanıqlı iqtisadiyyat və gələcək nəsillərə daha sağlam planet deməkdir.
