Ticarət və birbaşa xarici investisiyalar (BXİ) vasitəsilə qlobal iqtisadi inteqrasiya Avropa və Mərkəzi Asiya regionunda məhsuldarlığın artırılması üçün ən güclü, lakin hələ də kifayət qədər istifadə edilməyən mənbələrdən biri olaraq qalır.
Hesabatda bildirilir ki, region ölkələrində ticarətin mövcud strukturu məhsuldarlığın maksimum artımını təmin edən modelə uyğun deyil. İxrac zəif şaxələndirilib, əsasən aşağı mürəkkəbliyə malik məhsullara və yaxın bazarlara yönəlib. Bu isə ticarətin keyfiyyətinin yüksəldilməsi və ixrac coğrafiyasının genişləndirilməsi üçün əhəmiyyətli potensialın mövcud olduğunu göstərir.
Dünya Bankının qiymətləndirməsinə görə, son qlobal sarsıntılar fonunda ticarət axınlarında dəyişikliklər, regiondaxili ticarətin artması və “friend-shoring”in (siyasi etibarlı tərəfdaşlarla əməkdaşlıq) inkişafına baxmayaraq, Mərkəzi Asiya ölkələri dünyanın ən dinamik bazarları ilə ticarət imkanlarından yetərincə faydalana bilmir.
Bankın məlumatına əsasən, reallaşdırılmamış ticarət ən çox Mərkəzi Asiyanın resurs və aqrar iqtisadiyyatları üçün xarakterikdir və potensial ticarət dövriyyəsinin 55 %-dən çoxunu təşkil edir. Bu göstərici Türkmənistanda 72 %, Tacikistanda 64 %, Qırğızıstanda 63 %, Özbəkistanda isə 59 % səviyyəsindədir.
Azərbaycanda reallaşdırılmamış ticarətin payı 58 % təşkil edir. Monteneqroda bu göstərici 56 %, Albaniya və Ermənistanda 54 %, Gürcüstanda 48 %, Belarusda 47 %, Qazaxıstan və Şimali Makedoniyada 45 %, Bosniya və Herseqovina və Moldovada 44 %, Ukrayna, Serbiya və Xorvatiyada 36 % olub. Ən aşağı göstəricilər isə Rumıniyada (28 %), Bolqarıstanda (27 %), Türkiyədə (26 %), Rusiyada (26 %) və Polşada (19 %) qeydə alınıb.
Dünya Bankı vurğulayır ki, regionun bir çox ölkələri, xüsusən də Mərkəzi Asiyanın resurs və kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatları OECD ölkələri və Çin kimi əsas bazarlara potensial imkanlarından daha az ixrac həyata keçirir. Bunun əsas səbəbləri ticarət logistikasının zəif inkişafı və məhdudlaşdırıcı ticarət siyasətidir. Reallaşdırılmamış potensialın böyük hissəsi emal sənayesinin payına düşür ki, bu da artım və innovasiya imkanlarını məhdudlaşdırır.
Hesabatda qeyd olunur ki, ixracı ölkələr deyil, əsasən şirkətlər həyata keçirir və məhz ixracatçı müəssisələr məhsuldarlıq baxımından ən yüksək səmərəliliyi nümayiş etdirirlər. Sayca az olmalarına baxmayaraq, Mərkəzi Asiya ölkələrində ixracatçılar əlavə dəyərin yaradılmasına, məşğulluğa, əməkhaqqı artımına və kapital yığımına qeyri-mütənasib dərəcədə böyük töhfə verirlər.
Dünya Bankının analitiklərinə görə, birbaşa xarici investisiyalar adətən məhdud sayda sahələrdə cəmlənir və daxili iqtisadiyyatla zəif inteqrasiya olunur. Mərkəzi Asiya ölkələrində xarici şirkətlərin fəaliyyəti yerli firmaların göstəricilərinin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmasına nadir hallarda səbəb olur.
Bank vurğulayır ki, ticarət və birbaşa xarici investisiyalar məhsuldarlığa rəqabət, texnologiya transferi, resursların yenidən bölgüsü və bazara çıxış kimi dörd əsas kanal vasitəsilə təsir göstərir. Bu kanalların səmərəli işləməsi isə institusional keyfiyyətdən, struktur islahatlarından, rəqabət mühitindən və əmək bazarının çevikliyindən birbaşa asılıdır.
Dünya Bankının fikrincə, qlobal qeyri-müəyyənlik şəraitində ölkələr dayanıqlı iqtisadi təməllər formalaşdırmalı, yeni bazar və investisiya mənbələri tapmalı, məhsuldarlığa yönəlmiş çevik iqtisadi siyasət həyata keçirməlidirlər. Struktur dəyişikliklərinin reallaşdırılması üçün bazar təhrifləri aradan qaldırılmalı, infrastruktur inkişaf etdirilməli, lisenziyalaşdırma və tənzimləmə prosedurları sadələşdirilməlidir.
Hesabatda həmçinin vurğulanır ki, səmərəli kiçik və orta müəssisələrin maliyyəyə çıxışının genişləndirilməsi, qeyri-effektiv “zombi şirkətlərə” dəstəyin tədricən dayandırılması, startap mühitinin yaxşılaşdırılması və vençur kapitalı bazarının inkişafı iqtisadi artımı sürətləndirə bilər.
Dünya Bankının analitikləri hesab edirlər ki, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, logistika və infrastrukturun modernləşdirilməsi, ixracatçılara ünvanlı dəstək və beynəlxalq standartlara uyğunlaşma üzrə yardım Avropa və Mərkəzi Asiya ölkələrinin ticarət və investisiya potensialından daha fəal istifadə etməsinə imkan verəcək.
